Een wilsverklaring voor euthanasie bij dementie: op tijd vastleggen
Een schriftelijke wilsverklaring voor euthanasie is een verzoek dat je zelf opschrijft, zolang je je wil nog goed kunt overzien. Bij dementie is hij bijzonder, omdat hij je mondelinge verzoek kan vervangen als je later niet meer kunt zeggen wat je wilt. Hij weegt zwaarder naarmate hij persoonlijker, concreter en actueler is, en als je hem op tijd met je arts hebt besproken.
Wat een schriftelijke wilsverklaring is
Wie in Nederland euthanasie wil, vraagt daar normaal gesproken zelf om, in een gesprek met de arts. Dat verzoek moet vrijwillig en weloverwogen zijn, en je moet het kunnen blijven uiten.
Bij dementie is dat precies het probleem. De ziekte neemt geleidelijk het vermogen weg om je wil over zoiets ingrijpends te overzien en uit te spreken. Daarom bestaat de schriftelijke wilsverklaring: een verzoek om euthanasie dat je opschrijft zolang je dat nog kunt. Als je je wil later niet meer kunt uiten, mag de arts die verklaring opvatten als je verzoek.
Dit artikel legt uit hoe dat werkt en wat een wilsverklaring sterk maakt. Het is geen advies om er wel of niet een te maken. Dat is een persoonlijke keuze, en voor veel mensen is het antwoord nee.
Wat de wet en de praktijk zeggen
De wet
De euthanasiewet (de Wtl) zegt in artikel 2 lid 2 dat iemand die wilsbekwaam is een schriftelijke verklaring met een verzoek om euthanasie kan opstellen. Kan die persoon later de eigen wil niet meer uiten, dan mag de arts aan die verklaring gevolg geven. De zorgvuldigheidseisen blijven gelden: de arts moet er onder meer van overtuigd zijn dat je op dat moment ondraaglijk en uitzichtloos lijdt, en dat er geen redelijke andere oplossing is.
De Hoge Raad
Op 21 april 2020 deed de Hoge Raad uitspraak in een zaak over euthanasie bij een vrouw met vergevorderde dementie. De uitspraak bevestigt dat een arts gevolg mag geven aan een schriftelijke verklaring, ook als de patiënt niet meer wilsbekwaam is. De arts mag de verklaring daarbij uitleggen: niet alleen de letterlijke woorden tellen, maar ook wat je ermee bedoelde. Wel moet aan alle zorgvuldigheidseisen zijn voldaan.
Wat de toetsingscommissies verwachten
De Regionale Toetsingscommissies Euthanasie (RTE) beoordelen achteraf elke melding. Wat ze daarbij verwachten, staat in de EuthanasieCode. Over de schriftelijke wilsverklaring zegt die onder meer:
- De vorm is vrij. Je mag hem in je eigen woorden schrijven. Een persoonlijke verklaring heeft doorgaans meer betekenis dan een voorgedrukt formulier. Een notaris is niet nodig.
- Er is geen vaste geldigheidsduur. Maar hoe ouder de verklaring, hoe meer twijfel mogelijk is of hij nog weergeeft wat je wilt. Heb je hem bijgewerkt of later mondeling bevestigd, dan weegt hij zwaarder.
- Hoe concreter, hoe beter. Beschrijf zo veel mogelijk in welke omstandigheden je wilt dat je leven wordt beëindigd.
- Bespreken is jouw verantwoordelijkheid. Het is aan jou om de verklaring met je arts te bespreken, zowel als je hem opstelt als wanneer je hem bijwerkt. Het is ook verstandig hem aan je arts te geven, zodat hij in je dossier komt.
Wat een wilsverklaring niet is
Een wilsverklaring geeft geen recht op euthanasie. Een arts is nooit verplicht een verzoek in te willigen, ook niet als aan alle eisen is voldaan.
Volgens de KNMG, de artsenfederatie, zijn veel artsen terughoudend of niet bereid om euthanasie te verlenen aan mensen met vergevorderde dementie die niet meer wilsbekwaam zijn. Ze kunnen dan niet meer met de patiënt praten over wat die nu wil en hoe die het lijden ervaart. Laat iemand met woorden of gedrag duidelijk merken dat het verzoek niet meer past bij wat die nu wil, dan gaat de euthanasie niet door. Is euthanasie niet mogelijk, dan kan de arts de verklaring wel opvatten als aanwijzing om geen levensverlengende behandelingen meer te starten.
Dat is geen reden om er niet over na te denken. Het is wel een reden om het gesprek vroeg te beginnen en het te blijven voeren.
Wat de cijfers laten zien
In 2025 ontvingen de toetsingscommissies 499 meldingen van euthanasie bij mensen met dementie, op een totaal van 10.341 meldingen. In 492 van die 499 gevallen was de patiënt nog wilsbekwaam en kon die zelf om euthanasie vragen. In 7 gevallen was de patiënt dat niet meer, en gebeurde de euthanasie op grond van een schriftelijke wilsverklaring.
Dat verschil zegt veel. Bijna alle euthanasie bij dementie gebeurt in een vroege fase, terwijl iemand nog zelf kan overzien wat die vraagt. Euthanasie op grond van alleen een schriftelijke verklaring, als iemand het zelf niet meer kan zeggen, is zeldzaam.
Waarom het helpt om er op tijd over na te denken
Een wilsverklaring heeft alleen waarde als je hem opstelt en bespreekt zolang je nog goed kunt overzien wat je wilt. En hij is het sterkst als hij concreet is, in je eigen woorden, en een paar keer met je arts is besproken. Dat kost tijd. Tijd om na te denken, om met je naasten te praten, om je huisarts een paar keer te spreken en om je verklaring bij te werken als je anders over dingen gaat denken.
Of iemand dementie heeft, stelt een arts vast. De KNMG noemt een tijdige diagnose bij dementie van groot belang, juist omdat je dan zelf nog je wensen over de ziekte en het levenseinde kunt aangeven. Wie het pas in een later stadium hoort, heeft daar minder tijd voor. Dat geldt niet alleen voor euthanasie. Het geldt net zo goed voor wie juist wil vastleggen welke zorg wel gewenst is, wie er mag beslissen als je het zelf niet meer kunt, of hoe je de jaren die komen wilt invullen.
Je hoeft niet te wachten op een diagnose om hierover na te denken. Veel mensen die dementie van dichtbij hebben meegemaakt, bij een ouder of een partner, weten al vroeg wat ze voor zichzelf wel en niet zouden willen. Dat opschrijven en bespreken kan op elk moment.
Maak je je zorgen over je geheugen? Lees dan eerst vergeetachtigheid of cognitieve achteruitgang: wat is het verschil? Vaak is er een gewone verklaring, en die is het waard om eerst uit te sluiten.
Wat een sterke wilsverklaring bevat
Dit is geen juridisch sjabloon, maar een lijstje met wat de toetsingscommissies en artsen belangrijk vinden. Formulieren en voorbeeldteksten vind je bij de NVVE en de KNMG. Gebruik ze als begin, en vul ze aan in je eigen woorden: een persoonlijke tekst weegt zwaarder dan een ingevuld formulier.
- wat je wilt, en waarom je het wilt
- in welke concrete situaties je euthanasie wilt, beschreven zoals je ze voor je ziet
- wat voor jou ondraaglijk lijden is, ook als je geen lichamelijke pijn hebt
- wie je vertegenwoordiger is als je zelf niet meer kunt beslissen
- wanneer je de verklaring hebt besproken, en met wie
- de datum en je handtekening
- elke keer dat je hem opnieuw hebt bekeken, met een nieuwe datum en handtekening
Een paar vragen om vooraf over na te denken:
-
Wat maakt mijn leven de moeite waard?
Denk aan wat je niet zou willen missen, en aan wat je wel zou kunnen loslaten. Daar volgt vaak uit wat voor jou de grens is.
-
Welke situatie zie ik voor me?
Niet meer thuis kunnen wonen, je kinderen niet meer herkennen, volledig afhankelijk zijn van verzorging. Hoe concreter je het beschrijft, hoe beter een arts later kan begrijpen wat je bedoelde.
-
Wie wil ik erbij betrekken?
Je partner, je kinderen, een goede vriend. Zij kunnen later vertellen wat je bedoelde, en het helpt als ze het van jou hebben gehoord.
-
Wil ik ook vastleggen wat ik níet wil?
Naast een euthanasieverzoek kun je ook een behandelverbod opstellen, of vastleggen welke zorg je wel en niet wilt. Een behandelverbod moet een arts in principe respecteren; een verzoek om euthanasie hoeft een arts niet in te willigen.
Bespreken met je huisarts en je naasten
Een wilsverklaring die in een la ligt, helpt weinig. Als je je wil niet meer kunt uiten, zijn wat je eerder tegen je arts hebt gezegd en wat in je dossier staat voor die arts bijzonder waardevol. Het gesprek is dus geen formaliteit, maar het belangrijkste deel.
Praat ook met de mensen om je heen. Vertel ze dat je een wilsverklaring hebt, waar hij ligt, en wat je ermee bedoelt. Dat is voor hen vaak zwaar om te horen, en het hoeft niet in één gesprek. Maar als het ooit zover komt, is het voor hen een steun dat ze weten wat jij wilde.
Denk je aan zelfdoding, of maak je je zorgen om iemand? Praat erover met 113 Zelfmoordpreventie, dag en nacht bereikbaar op 0800-0113 of via 113.nl (opent in een nieuw venster).
Tot slot
Een wilsverklaring is geen document dat je één keer invult. Het is een gesprek dat je begint, met jezelf, met je naasten en met je arts, en dat je blijft voeren zolang het kan. Hoe eerder je dat gesprek begint, hoe meer ruimte je hebt om het op jouw manier te doen.
Bronnen
- Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl), artikel 2 (opent in een nieuw venster)
- Regionale Toetsingscommissies Euthanasie: EuthanasieCode, versie januari 2026 (§ 2, 4.1 en 4.5) (opent in een nieuw venster)
- Hoge Raad, 21 april 2020, ECLI:NL:HR:2020:712 (opent in een nieuw venster)
- Regionale Toetsingscommissies Euthanasie: kerncijfers 2025 (opent in een nieuw venster)
- KNMG: standpunt Beslissingen rond het levenseinde (geactualiseerd 9 oktober 2026), § 3 (opent in een nieuw venster)
- KNMG: checklist wilsverklaringen (opent in een nieuw venster)
- NVVE: schriftelijke wilsverklaringen (opent in een nieuw venster)
- Expertisecentrum Euthanasie: dementie (opent in een nieuw venster)
- Thuisarts: euthanasie (opent in een nieuw venster)